-Төгсгөл. Түрүүч нь өмнөх дугааруудад-

Нэг. Ази ба жүүд

Жүүдүүд ба монголчуудын хооронд төсөөтэй зүйл их бий. Сонирхолтой нь төсөө болгон биднийг бие биеэсээ улам ондоо харагдуулж байгаа нь сонин юм. Төсөөгөө ярихын өмнө тэд ази хүмүүст хэрхэн ханддагийг сонирхоод үзье.
Жүүдүүд Ази руу нэвтрэх сонирхол ихтэй. Үүнийг Азид, ялангуяа Монголд Оюу толгой, Таван толгой гэх мэт ямар нэгэн баялаг олж хараад шунаад байгаагаар тайлбарлах аргагүй. Цагаан арьстны ертөнцөд тэднийг олон мянган жил “илүү үзэж” хялайсаар үе дамжсан дургүйцэл үүсчихсэн. Ардчилсан Америкт ч гэсэн Европоос нүүж ирээд одоо ч арилаагүй антисемитизмийн үр хөвөөстэй. Мэдээж албан бус байдлаар.

Өнгөрсөн оны ариун явдал төгсгөлдөө тохиов. Ер нь тэгдэг гэнэ, төгсгөлд нь л ганц нэг ариун явдал үйлдчихвэл бүтэн жилийн бузар явдал хүчингүй болчихдог учиртай юм байна. Гэнэн мөчид хүмүүс жилийн турш ариун явдал хийх гэж биеэ зовоодог бол ухаантай хүмүүс их өөр. Тэд жилийн 364 хоногт нь бузраар явж байгаад нэг өдөр л ганц ариун явдал үйлдэлтээр тэрийгээ үгүйсгээд хаядаг гэж байна.

Энэ бүгдийн хамгийн чухал нь төрийн ариун гал болой. Гал олон янз байдаг билээ. Уурын зуухны, пэлээтэгний, жожгоолокны, чүдэнзний гэх мэт.  Мөн өмчлөлийн байдлаараа хувийн, олон нийтийн, төрийн гэх мэт гал байна.  Зуухны гал гэр бүлийн өмч байхад, тамхины гал хувийн шинжтэй байх жишээний. Харин үйлдвэрчний эвлэлийн болон түймрийн галыг олон нийтийн галд тоолдог юм билээ.

Энэ муусайн баяачууд...харахаар  хорсол төрж байна.  Тэд л амар тайван амьдралыг минь булааж байна.  Муусайн баячууд байгаа цагт бид жаргахгүй ээ, жаргахгүй. Хамгийн муухай нь тэд над шиг л байсан байхгүй юу...тэрийгээ мэдэхгүй баяжсан байгаа юм даа.

Надтай л адилхан цалингаас цалингийн хооронд гол зогоож, сонинд ороосон тамхиа хуваан татаж, автобусны тавин мөнгөн дээр ажиллаж чадвал баярлаж, маханд оочерлоод дан булуу ногдоогүй өдрийг балжинням, дашнямтайд тооцож явсан хэвтэж...тэрийгээ мэдэхгүй баяжсан байгаа юм даа.

Жүүдийн гурван нууц.

Яков Мозганов хэмээх Оросын еврей Зөвлөлт гүрэн задарсны дараа Израйльд дүрвэн ирлээ. Тэрээр Зөвлөлтдөө бол математикийн шилдэг профессор байжээ. Харин Израйльдаа бол сая сая шинэ тутам ирмэл иргэний ердөө нэг. Арай гэж сургуулийн манаачийн ажил оллоо. Монгол хүн байсансан бол юун ажилд орох. Дор нь хэвлэлийн хурал зарлаад “Төр эрдэмтдийнхээ үгийг сонссонгүй” гэж мэдэгдээд Израйль улсыг дэлхий даяар ичээх ажилд орно. Харин Мозганов тэгсэнгүй, сургуулийн манаачийн ажлаа нэр төртэй хийхийн зэрэгцээ  сурагчид болон насанд хүрэгчдэд зориулсан математикийн гүнзгийрүүлсэн сургалтын дугуйлан нээв. Мэдээж цалингүй. Мөн өөр шиг нь ажилтай ажилгүй эрдэмтдийг тэндээ урин мөн цалингүйгээр ажиллуулав. Иймэрхүү докторууд харин ч олон байлаа. Багахан хугацааны дараа нэр хүндтэй физик математикийн сургууль тэнд үүссэн байна.

Нэг. Усан цагдаагийн хувилбар

Усан махбодтой өдөр жил зөвхөн зурхайд байхаа больжээ. Сүүлийн үед цагдаагаа усаар зэвсэглэх үү, буу агсуулах уу гэсэн маргаан их гарч байна. Тэр маргаан нь Гамлет маягийн “Цагдаа ард түмэн рүүгээ “шагайх уу, эс шагайх уу?” гэсэн гүн ухаанлаг гарчигтай өрнөж харагдана. Энд цагдаа нар шагайж буудах уу, шагайхгүй таамгаар буудах уу гэдэг тухай ярьж байгаа юм биш.  Сонгуулийн тухай ярьж байгаа хэрэг. Гэхдээ сайхан сонгууль хийх тухай, шударга өрсөлдөх яриа ч бас ч биш. Харин сонгуулийн маргаашийг  хоёр сая монгол яаж тоо бүрэн, толгой бүтэн давах тухай яриа. Зурхай үзвээс  “аливаа хүний төрсөн өдөр нь од эрхис эрүүл мэндэд сайнаар нөлөөлөх боловч төрсний маргааш толгой өвдөх, дотор муухайрах нигууртай амой” гэдэг шиг.

 Улс орноо,  ардчиллаа, хүн амын олонхийн сонголтоо сонгуулийн маргааш  “хагалгааны дараахь хүндрэл”-ээр тавиад туучихалгүй яаж өнгөрөөх вэ?  Юуны чинь Оюутолгой, яасны  чинь Тавантолгой, өөрийн хар толгойгоо хэрхэн бүтэн үлдээх нь чухал. Дашдоржийн Нацагдорж  тухайн үедээ “Эрүүл явбал улсын наадмыг үзнэ” хэмээн ухуулж байлаа. Энэ жилийн хувьд “Сонгуулийн маргаашийг давчихвал улсын наадмын үзнэ” гэдэг тодорхой.

Оршил

 Еврей хэмээх нэгэн үндэстнийг бид мэднэ. Хуучин түүх шастирт “жүүд худалдаачин” энээ тэрээ гэх маягаар гардаг.  Өнөө “Юун хятадууд, цаана нь цагаан хятад гэж аймаар улс байдаг гэж байгаа” хэмээх Вьетнамын тухай домог шиг. “Еврей гэж айхавтар улсууд байдаг юм гэнэ лээ. Ядуу еврей байдаггүй юм гэсэн”  хэмээх ам дамжсан яриа. Бас тэднийг дэлхийн хоёрдугаар дайны үед их хядагдсан хөөрхийс хэмээн өрөвддөг. Хар шэлээп, дэркоотой, үсээ хачин сүлжсэн ортодокс еврейгээс бусдыг нь би байтугаа монгол хүн хараад танихгүй. Тийм болохоор бидний хэн маань ч еврей танихгүй, үзээгүй гэх аргагүй.

Гэхдээ “хэрмэл жүүд” гэсэн монгол  хэллэг бий нь тэднийг эх оронгүй, гүрэн дамжиж хэрэн хэсч амьдардаг гэсэн санаа агуулдаг. Үнэхээр тийм.

Манжуурын толгод дунд өрнөсөн олон үйл явц монголын хувь заяанд нөлөөлсөөр ирсэн аж. Гэхдээ “манжуурын толгод дунд” хэмээх гэгэлзүүр вальсийн аянд үдэшлэг болж, тэнд халамцсан залуус элдэв шалдав асуудлаар юманд орж, ажил сургуулгүй болсон гэхчлэнгээр бус. Ер нь бол вальсийн талаар ярихгүй биш ярина, гэхдээ жаахан байж байгаад.

Япончууд ХХ зууны эхний хагаст, нарийн яривал 1931 онд Хятадын зүүн хойт нутгийг эзлээд өөрийн колони байгуулж эхэлсэн ажгуу. Түүнийгээ  өрнөдийн жишгээр “Ар Япон”, “Нью Токио”, “Шинэ Осака” гэхчлэнгээр нэрлэхийн оронд Манж-Го хэмээх тоглоомын улс байгуулжээ. Чин династийн сүүлчийн хаан асан Пу И гэгчийг “ажил сургууль завсардан” гуляалж явахад нь олж ирээд тоглоомын улсынхаа тоглоомын хаанаар ажиллуулсан үеийн тухай Б.Бертолуччигийн киног манайхан мэдэх тул ярих юм биш.